Boncuklu Höyük: Konya'nın Çatalhöyük'ten Bin Yıl Eski Neolitik Mirası

Konya dendiğinde akla ilk gelen arkeolojik miraslardan biri kuşkusuz Çatalhöyük'tür. Ancak kentin güneydoğusunda, Karatay ilçesine bağlı Hayıroğlu beldesi sınırlarında yer alan Boncuklu Höyük, Çatalhöyük'ten tam bin yıl daha eski bir yerleşim olarak Anadolu'nun ilk yerleşik topluluklarına ışık tutuyor. Çatalhöyük'e yalnızca 9 kilometre mesafedeki bu höyük, yerleşik avcı-toplayıcı bir topluluğun izlerini taşıyor ve Neolitik Devrim'in Anadolu üzerinden Avrupa'ya yayılışını anlamak için kilit bir öneme sahip.

Boncuklu Höyük'ün Keşfi ve Kazı Süreci

Boncuklu Höyük'ün varlığı, Liverpool Üniversitesi'nden Douglas Baird başkanlığında 1994-2002 yılları arasında yürütülen Konya Ovası arkeolojik yüzey araştırmaları sırasında, tam sekiz yıl süren çalışmaların son gününde fark edildi. Bu tesadüfi keşfin ardından 2006 yılında yine Baird başkanlığında kazılar başlatıldı. İlk yıl küçük bir ekiple çalışmalara başlanırken, izleyen yıllarda üç İngiliz, bir Avustralya ve bir Amerikan üniversitesinden bilim insanları ve öğrencilerin katılımıyla kazı ekibi uluslararası bir kimlik kazandı.

Mimari ve Sanatsal Buluntular

Kazılarda ortaya çıkarılan en dikkat çekici mimari yapı, elipsoit formda tanımlanan ve iki evreli olduğu düşünülen bir yapıdır. İlk evrede duvarlar tek sıra kerpiç tuğlayla örülmüş, taban ise beş kez sıvanmıştır. İkinci evrede duvarlara ikinci bir kerpiç sırası eklenirken taban iki kez daha sıvanmıştır. Yapının güney duvarı yakınında, farklı zamanlarda kullanıldığı anlaşılan dört dikme çukuru bulunmuştur. Tabanın en üst sıvasında ise çapraz örgülü hasır bir yaygı gün yüzüne çıkarılmıştır.

Boncuklu Höyük'ün sanatsal buluntuları, dünyanın bilinen en eski duvar boyama ve duvar kabartma örneklerini sunması açısından büyük önem taşır. Üzeri boyanmış alçı parçalarının duvarlarda kullanıldığı, tabanda kuzey duvarına yaslanan kırmızı ve turuncu boyalı alanların bulunduğu belirlenmiştir. Bazı duvar bölümlerinde kabartmalar olduğu ancak iş makinesiyle yürütülen çalışmalar sırasında bu kabartmaların kısmen tahrip olduğu aktarılmaktadır. Yapı 1 olarak adlandırılan bu yapının altında en az iki daha erken tarihli yapı olduğu ileri sürülmektedir.

Günlük Yaşam ve Ölü Gömme Gelenekleri

Boncuklu Höyük sakinlerinin yaşam biçimi, yerleşik avcı-toplayıcı bir topluluğun özelliklerini yansıtır. Girişlerin zemin seviyesinde olduğu konutlarda ocaklar odaların kuzey kesiminde yer alırken, tabanlarda hasır yaygılar kullanılmıştır. Konutların taban altında, her evde farklı sayıda olan gömütler bulunmuştur. Bu durum, ölülerin evlerin tabanlarına gömülmesi geleneğinin Çatalhöyük'ten önce de var olduğunu gösterir. Ayrıca Çatalhöyük'te görülen büyükbaş hayvan kafataslarının duvarlara monte edilmesi uygulamasına Boncuklu Höyük'te de rastlanmıştır.

Ekonomi ve Beslenme

Kazılarda ele geçen hayvan kemiklerinin incelenmesi, Boncuklu Höyük sakinlerinin keçi, at, sığır, domuz, geyik, kaplumbağa, etçiller ve çeşitli kuş türlerini avladığını ortaya koymuştur. En çok yararlanılan hayvan türleri, her ikisi de yabani olan sığır ve domuzdur. Tarımsal etkinliğe ilişkin herhangi bir bulguya rastlanmamış olmasına karşın, bitki kalıntıları arasında evcilleştirilmiş tahılların olduğu ileri sürülmektedir. Bu durum, topluluğun tarımcılık aşamasının başlarında bulunan bir grup olduğu düşüncesini güçlendirmektedir. Yontma taş aletlerin çoğunluğu obsidiyenden yapılmış olup mikrolitik özellik taşır.

Tarihleme ve Önemi

Radyokarbon tarihleme yöntemi sonuçları, Boncuklu Höyük'ün günümüzden 10.500 – 9.500 yıl öncesine tarihlendiğini göstermektedir. Bu sonuçlarla höyük, Anadolu'daki bilinen ilk yerleşim olma unvanını taşır. Çatalhöyük'ten bin yıl daha eski olan bu yerleşim, Çatalhöyük Kültürü'nün öncüsü olarak görülmektedir. Boncuklu Höyük kazıları, Neolitik Devrim'in Anadolu üzerinden Balkanlar'a ve Avrupa'ya yayılması konusunda önemli bulgular sağlamıştır. Ayrıca bir yapıya ait temellerle birlikte çeşitli Erken Tunç Çağı etkinliklerine ait kanıtlar da ele geçmiştir.

Boncuklu Höyük, 180 x 120 metre boyutlarında ve 2 metre yüksekliğindeki tepesiyle mütevazı görünse de, yerleşik yaşamın ve kültürel birikimin Anadolu'daki en erken izlerini barındıran bir hazinedir. Çatalhöyük'ün gölgesinde kalmış olsa da, bu höyük Konya'nın ve insanlık tarihinin en önemli duraklarından biridir. Neolitik dönemin sırlarını çözmek isteyenler için Boncuklu Höyük, mutlaka görülmesi gereken bir duraktır.

Kaynak: tr.wikipedia.org
Görsel: Vislupus, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0